Tekst Peter Daalder | Leestijd: 4 minuten

De grote spleet in de top van de Hochvogel (Foto Theresa Frimberger / TUM)

De Ardennen, de Vogezen en de Jura waren miljoenen jaren geleden veel hoger dan hoe wij deze middelgebergtes nu kennen. Niet zo hoog als de Alpen en de Pyreneeën, maar ze zijn wel beduidend hoger geweest. Door erosie en tektonische bewegingen zijn hun hoogste toppen aanzienlijk afgesleten en verlaagd. Bij de Alpen gebeurt dat op den duur ook. Wie nu leeft ziet in tachtig tot honderd jaar van dat hele proces niet veel meer dan een paar geologische milliseconden.

Wij ervaren nu dat er als gevolg van klimaatopwarming behoorlijke veranderingen plaatsvinden in berggebieden. Het wordt niet alleen warmer, waardoor de permanent bevroren ondergrond ontdooit. Die permafrost is de ‘lijm’ van de bergen. Als al die rotsen niet meer aan elkaar plakken, vallen ze uit elkaar en ontstaan steenstortingen. Maar ook op bergen waar geen permafrost is vanwege hun lagere hoogte, valt het gesteente langzaam maar zeker uit elkaar. Zon, wind, regen, sneeuw, ijs, kou en hitte, alles heeft invloed op het afbrokkelen van het gesteente. Bij zachte gesteenten waar water makkelijk in doordringt, en dat in de winter bevriest, gebeurt dat eerder en heftiger dan bij harde gesteenten die veel minder vatbaar zijn voor invloeden van buitenaf.

Waarom onderzoek?

Het is voor onderzoekers interessant om te weten wanneer er gevaar dreigt in de bergen voor steenstortingen, landverschuivingen, al dan niet direct beïnvloed door het klimaat. Extreme neerslag teistert de omgeving evenzeer als extreme hitteperiodes.

Op veel plaatsen worden de rotsen door de overheid en wetenschappers in de gaten gehouden, vooral om mensen die daar vlakbij wonen te beschermen en tijdig te waarschuwen bij onheil. Maar ook infrastructuur als wegen, tunnels en bruggen worden beschermd.

In 2025 werd iedereen opgeschrikt door de enorme steen-, ijs- en modderlawine die het Zwitserse dorp Blatten trof. Door nauwkeurige registratie van bewegingen in de rotsen was daar op tijd alarm geslagen en waren bewoners geëvacueerd. Het aantal doden bleef beperkt tot één: een schaapherder die bij zijn vee was in plaats van te vluchten voor het aangekondigde gevaar.

Professor Michael Krautblatter die betrokken is bij het onderzoek op de Hochvogel, is ook vaak te vinden in het Schneefernerhaus, een Duits onderzoeksinstituut in de buurt van de Zugspitze in het Wettersteingebergte. Ook daar worden permanent metingen verricht naar bewegingen in rotsen. (Foto Astrid Eckert / TUM)

Lawine

In februari 1999 was er een enorme verwoestende sneeuwlawine in het Oostenrijkse Galtür, een wintersportplaats in het Paznauntal in Tirol. In totaal kwamen daar 38 mensen om het leven; het halve dorp werd verwoest. Het had toen al een aantal dagen zwaar gesneeuwd en er lag vier meter nieuwe sneeuw. Uiteindelijk schoof die van de steile helling dwars door het dorp.

Meetapparatuur was in Galtür destijds niet aanwezig. Onderzoekers, onder andere van het WSL-Institut für Schnee-und Lawinenforschung SLF in Davos hebben achteraf uitgeplozen hoe die dodelijke lawine kon ontstaan en of er van tevoren een waarschuwing mogelijk was geweest. De wetenschappers gingen een paar maanden terug in de tijd en bestudeerden zware stormen op de oceaan die uiteindelijk aan de basis stonden van de ellende in het smalle Oostenrijkse dal met zijn steile bergwanden.

Na 1999 zijn er grote lawinemuren gebouwd die het deels weer opgebouwde dorp moeten beschermen.

Meetapparatuur en camera’s

Onderzoekers van de Technische Universität München zijn al vele jaren actief op de Hochvogel, waar op de top al vijftig jaar een enorme spleet is die jaarlijks groter wordt. Het is een interessant onderzoeksproject dat veel kennis oplevert voor vergelijkbare situaties.

Op de top van de 2592 meter hoge rotsklomp in de Allgäu groeit de spleet 5 millimeter per week, centimeters per jaar dus. De spleet, die met vaste meetapparatuur en camera’s permanent in de gaten wordt gehouden en geregeld met drones wordt geïnspecteerd, is inmiddels 2 meter breed en zo’n 100 meter diep. Deze zomer werd geconstateerd dat de spleet binnen korte tijd plots enkele centimeters breder is geworden.

De Technische Universität München heeft allerlei meetapparatuur op de Hochvogel geplaatst en houdt de berg voortdurend in de gaten.

Als het misgaat breekt er 400.000 kubieke meter rots van de Hochvogel. Dat is ongeveer tien procent van de hoeveelheid stenen en modder die in Blatten het dorp bedolf. Bij de Hochvogel is geen dorp bedreigd, hooguit worden er enkele beekjes getroffen.

In juli 2026 is op de Kesselspitze, de 2284 meter hoge buurman van de Hochvogel, ook een spleet ontdekt. Een wandelaar maakte foto’s van de spleet en stuurde die naar professor Michael Krautblatter van de TU München. Die is blij met alle meldingen, zeker van mensen die vaak onderweg zijn in een bepaald gebied. In juni stortte er al 2000 kubieke meter rots van de Kesselspitze.

Wachten op de klap

De recente verbreding van de spleet op de Hochvogel geeft wellicht aan dat er iets staat te gebeuren. ‘Het is wachten op de klap’, stelt Krautblatter vast. Maar een echte prognose is niet mogelijk. Men denkt dat de spleet enkele dagen vóór de grote steenstorting dagelijks enkele centimeters zal wijken.

Voor een gebied dat 200 miljoen jaar oud is, is onze opwinding eigenlijk een lachertje. Het is eerder heel bijzonder dat we getuige zijn van een proces dat zo oneindig veel langer duurt dan een mensenleven.