Met een beetje fantasie stel ik me voor hoe het hier lang, lang geleden eraan toe kan zijn gegaan, lang voordat wandelaars over deze begroeide vulkanische heuvelruggen trokken. Hier: dat is de Chaîne des Puys in de Franse Auvergne. Een ketting van zo’n tachtig aaneengeregen vulkanen verspreid over een gebied van ongeveer 40 kilometer lengte, waar je in een lange lus om- en óverheen heen kunt lopen. De Grande Randonnée 441 (GR441) gaat langs een flink aantal van die vulkanen en laat wandelaars kennismaken met dit nu serene landschap vol vulkaankraters, lavakoepels, uitgestrekte bossen en open plateaus.

De zwarte stad

Clermont-Ferrand geeft alvast een voorproefje van wat we de komende dagen kunnen verwachten. De stad is gebouwd op een vulkaan en het centrale plein, de Place de Jaude, bevindt zich in de krater. Het waren de lavastromen uit deze krater die de steile heuvel vormden waarop de beroemde zwarte kathedraal staat. Veel gebouwen in de stad zijn opgetrokken uit donker lavagesteente, maar het is vooral deze grote domkerk die met zijn donkere uiterlijk dé eyecatcher is van la ville noire Clermont-Ferrand.

De badkamer van de koningin

Vandaag staat de eerste etappe van de GR441 op het programma. Bij het plaatsje Volvic steken we met gids Sylvain direct de bossen in. Niet minder dan vier vulkanen moeten vandaag worden beklommen. Al snel gaat het heuvelopwaarts. De malse bosgrond onder onze voeten voelt als een zachte deken. Je hebt geen moment het idee dat hier ooit lavastromen hun weg naar beneden zochten. Zo voelt lopen op lava dus.

Volvic is bekend van het gelijknamige mineraalwater, maar ook vanwege de zwarte ‘eeuwige’ steen die hier al in de middeleeuwen gedolven werd en die afkomstig is van de oude lavastromen van de Puy de la Nugère-vulkaan (994 meter). Het vulkanisch gesteente bleek heel geschikt om mee te bouwen. Nadat de lava uit de Nugère stroomde, koelde het snel af. Daardoor ontstonden er weinig luchtbellen en kristalliseerden mineralen dicht op elkaar. Dat maakt dit gesteente keihard. ‘Het werd niet alleen gebruikt voor bijvoorbeeld de bouw van de zwarte kathedraal in Clermont-Ferrand, maar naar verluidt liet koningin Elizabeth een van haar privébadkamers in Buckingham Palace ermee bekleden’, aldus Sylvain.

We klimmen verder over de steile flanken. Op sommige plekken moeten we met handen en voeten onze weg omhoog zoeken, voordat we de top van de Puy de Jumes (1161 meter) bereiken. ‘De krater is afgesloten om verdere erosie te voorkomen’, vertelt Sylvain. ‘De enige die toegang hebben zijn schapen, die er op hun beurt voor moeten zorgen dat de kraters niet helemaal dichtgroeien en dat de vulkanen als zodanig wel herkenbaar blijven. Dat is een voorwaarde om de UNESCO-status van het gebied te behouden.’

Tweelingvulkanen

‘Lang werd gedacht dat de met bomen en gras begroeide heuvels “gewone” bergen waren, tot Jean-Étienne Guettard in 1756 tijdens bodemonderzoek ontdekte dat het vulkanen waren’, vervolgt Sylvain. ‘Van bovenaf zie je wel dat de ronde koppen en kraters geen normale bergen zijn, maar als je over de paden loopt, heb je daar geen benul van.’ Na de buurvulkanen Puy de Jumes en de Puy de la Coquille, komen we aan bij de tweelingvulkanen Puy des Gouttes en Puy Chopine. Geologisch gezien zijn dit heel bijzondere exemplaren: ze zijn ontstaan door opeenvolgende erupties, waarbij de Puy Chopine vele duizenden jaren later door de oudere Puy des Gouttes heen is gebroken.

De top van de Puy des Gouttes (1134 meter) biedt een prachtig uitzicht op de wijde omgeving waarin verschillende typen vulkanen (zie het kader) verspreid liggen. Alsof iemand ze handmatig heeft uitgestrooid. Terwijl we pauzeren, strijkt een groep Franse studenten neer. Ze luisteren geboeid naar de aanschouwelijke uitleg van hun docent over de ontstaansgeschiedenis van deze bijzondere natuurfenomenen.

Sylvain: ‘Iedereen die hier woont heeft een relatie met de vulkanen. Het is een onderdeel van onze identiteit en taal. Kijk om je heen: elke top is een vulkaan!’ Hij wijst naar de koning van de vulkanen: de Puy de Dôme, die we morgen gaan beklimmen. ‘Als ik die zie, weet ik dat ik thuis ben.’

Tandpasta- en colavulkanen

De volgende morgen staat al vroeg Didier op de stoep – onze gids tijdens de tweede etappe van de langeafstandswandeling. In de loop van de dag wacht de hoogste top: de Puy de Dôme. De eerste kilometers gaan over zanderige bospaden, maar al gauw is het pad op de vulkaanflank meer gravelachtig, met groter vulkaangesteente. Wat opvalt is de rust op de GR441, ver weg van massatoerisme. We komen langs de Puy de Côme. Wandelaars mogen deze vulkaan niet op vanwege erosiegevaar. We lopen door op zoek naar de volgende heuvel, de Puy de Cliersou, Clersioux of is het Clerzoux? Didier kijkt verwonderd van zijn landkaart naar de gele routepaal en schudt zijn hoofd bij al deze uiteenlopende spellingswijzen. ‘Waarschijnlijk iemand uit Parijs die deze kaart heeft gemaakt’, verzucht hij. Een korte klim brengt ons boven op de vulkaan.

‘De 11.000 jaar oude Puy de Cliersou is een koepelvormige vulkaan’, legt Didier uit. ‘Dat betekent dat bij een uitbarsting stroperige lava langzaam uit de vulkaan stroomt, zoals je een tube tandpasta uitknijpt. Dan vormt zich op de vulkaan een kop, een koepel. Dat is dus anders dan bij vulkanen waarbij magma wordt uitgespuugd alsof je een colafles flink schudt en dan de dop eraf draait. Dat levert vaak kegelvorminge vulkanen op met steilere hellingen.’

Fietsen op lava

De beklimming van de Dôme in de warme middagzon is een pittige. De top van de Puy de Dôme (1464 meter) was geregeld ook een etappefinish in de Tour de France. Heel wat renners reden zich stuk op de korte, steile klim. Joop Zoetemelk kwam hier twee keer als etappewinnaar uit de bus.

Eenmaal boven wacht een indrukwekkend 360 graden-panorama over de Auvergne. Nu zie je pas goed hoeveel vulkanen er in de Chaîne des Puys zijn. Ook de Limagnebreuklijn en de Alpen zijn op deze hoogte goed te onderscheiden.

We beginnen aan de afdaling via het steile muilezelpad. De lange laatste kilometers naar het hostel in Laschamps zijn gezellig druk met wandelaars. De hosteleigenaar zoekt onze naam op in een immens dik boek waarin alle reserveringen staan opgeschreven. Hier geen digitaal ongemak. Wifi is er niet. En soms valt de stroom uit. Maar de ondergaande zon en het fraaie zicht op de Puy de Dôme, die als een enorme bult in het landschap ligt, is alle eventuele ongemakken meer dan waard.

Château d’eau

Het zuidelijke deel van de Chaîne des Puys wacht ons, ditmaal met gids François. De regen komt met bakken uit de lucht. De forse regenval in dit gebied heeft een voordeel: de Auvergne is het château d’eau van Frankrijk. De waterflessen van supermarktketen E.Leclerc worden niet voor niets hier gebotteld. Maar al die nattigheid betekent ook dat dit gebied lijdt onder erosie, legt François uit. Hij wijst naar het water dat langs en onder onze schoenen door de diepe geulen in het bospad stroomt. ‘Veel vulkanen hier hebben de vorm van een kegel en de steile hellingen bestaan uit los materiaal zoals as en lavagruis. Dat spoelt makkelijk weg bij regen. Kijk, het pad is al meer dan een halve meter weggeslagen. Op sommige plekken is ook weinig begroeiing, dus geen wortels die de grond bij elkaar houden. Daarom is het belangrijk dat toeristen de regels respecteren, anders zijn straks alle vulkanen onbegaanbaar.’ Daar sluit ook Caitlin Lajoie zich bij aan. Ze is natuurbeheerder bij het regionaal natuurpark van de Vulkanen van de Auvergne.

‘Door erosie moeten we soms andere paden aanleggen. Maar dat valt niet mee, omdat sommige vulkanen veel eigenaren hebben. Door het ingewikkelde Franse erfrecht kan dat oplopen tot wel honderd mensen. Probeer met al die belangen maar eens beleid te maken om zowel toerisme, bos- en landbouw als natuurbescherming optimaal tot hun recht te laten komen’, lacht Caitlin.

‘Op Strava kunnen we zien dat mountainbikers soms andere routes nemen dan de paden die er liggen. Vaak hebben mensen geen weet van de schade die ze zo aanrichten. Educatie is daarom een groot deel van ons werk. Tegelijk doen we aan bosbeheer. We kappen hazelaars weg, maar niet allemaal, want de hazelaar houdt grassen vast en zorgt zo dat het kwetsbare evenwicht niet verder achteruitgaat. Tegelijkertijd mogen we van UNESCO niet alles laten staan, omdat de vulkanen anders niet meer als zodanig herkenbaar zijn’.

En de GR441 en haar wandelaars? ‘Die vormen over het algemeen door hun geringe aantallen geen probleem qua natuurbescherming. Waar we wel last van hebben is klimaatverandering en dalende waterniveaus, waar de biodiversiteit onder lijdt. Maar bijvoorbeeld ook resten van zonnebrandcrème vormen een serieus probleem voor de kwaliteit van onze meren. Je ziet het: we strijden op verschillende fronten.’

Slapende reuzen

Met François lopen we verder langs de laatste vulkanen van de route. De tweelingkraters van de Puy de la Vache en de Puy de Lassolas zijn de jongste van allemaal. Hun lavastromen blokkeerden zo’n 8500 jaar geleden rivieren en valleien en zo ontstond het grootste natuurlijke meer van de Auvergne, het Lac d’Aydat. Die avond zitten we aan de oever van het meer. Met zicht op de kleine dobberende zeilbootjes eindigt hier onze tocht door het land van de slapende reuzen.