Tekst en beeld: Menno Boermans

De gletsjerspleet is gigantisch. Ik sta op een sneeuwbrug en onder me tuur ik in een donkere leegte. Mijn verkleumde hand omklemt het touw waaraan vier Japanners vastzitten. Ik trek, maar er is geen beweging in te krijgen. De onfortuinlijke alpinisten liggen hier, 3600 meter hoog op Denali, Alaska, bedolven onder grote brokken ijs en sneeuw. De kans dat ze nog leven is nihil. Het is al meer dan 24 uur geleden dat een lawine hen de kloof inveegde. Vier doden in één klap. Dat gebeurt niet vaak. Zwijgzaam hak ik met een ijsbijl in de harde sneeuw tussen mijn voeten. Ik wil de lichamen vinden, anders kunnen de nabestaanden nooit echt beginnen met rouwen. 'Kom Menno, je moet eruit. Het is te gevaarlijk met die ijspegels boven je.' Ik zie teamleider Dave Weber die over de rand van de spleet kijkt. Ik vloek binnensmonds. Met deze vier erbij loopt het aantal mensen dat voor eeuwig achterblijft op de flanken van Denali op tot 46. Ik zeg nog iets onbenulligs als sayōnara, ‘vaarwel’ in het Japans, en begin aan de klim langs het touw naar boven.

Gletsjerskiën is een unieke ervaring.

Verraderlijke valkuilen

Dat bergsporters door een lawine in een spleet worden geveegd, is extreme dubbelpech, maar niet uitzonderlijk. Ook in de Alpen komen we als bergredders zo'n one-two-punch regelmatig tegen. Zie bijvoorbeeld deze uiterst leerzame video van een reddingsactie in Chamonix. Toch is er bij de meeste pechvogels een andere oorzaak: onverwacht begeeft een sneeuwbrug het onder het gewicht van de skiër of boarder. Vele gletsjergangers lijken zich niet voldoende bewust van dit verborgen gevaar. In de zomer is de ijsmassa vaak aper (kaal) en zijn de spleten goed zichtbaar. In de winter daarentegen, zijn de met sneeuw bedekte gaten slecht te herkennen.

'Ervaring met "lezen" van het terrein is onontbeerlijk', vertelt de ervaren Zwitserse berggids Bruno Hasler. 'En wanneer je twijfelt of er spleten zijn, ga dan aan touw.' In tegenstelling tot zomeralpinisten is het bij toerskiërs een paradoxale gewoonte om zich bij de beklimming in de morgen -wanneer de sneeuw hard en minder gevaarlijk is- in te binden. In de middag daalt men echter zonder touw af (je wilt een eigen spoor trekken), terwijl dan het sneeuwdek door opwarming juist zwakker is. Bruno: 'Wie geoefend is met skiën aan touw, zal ook hieraan plezier beleven'. Bovendien is het gewoon veiliger, zeker bij beperkt zicht; dan zijn de verborgen spleten hélémáál verradelijk. Fervent toerskiër Davey Groothoff heeft tot slot nog een handige tip: 'Bekijk naast de topografische kaart ook naar de spletensituatie op satellietbeelden. Die zijn vaak actueler.'

De soloist is op zelfredzaamheid aangewezen.

Daadkrachtige spleetredding

Een toerskiër die in een gletsjerspleet valt, kan zich op allerlei manieren lelijk verwonden. Allereerst is er de klap tegen de ijsmuur -en dat komt hard aan, weet ik uit eigen ervaring. Je kunt hierbij gewrichten blesseren, ledematen breken of hoofdletsel oplopen. Idealerwijs wordt je val gebroken door een zachte laag op de bodem of een sneeuwbrug. Regelmatig zien we echter dat een spleet zo smal is, dat de persoon vastgeklemd raakt; een proces dat zich versnelt doordat de lichaamswarmte het ijs smelt. Uiteindelijk zal onderkoeling een grote rol gaan spelen, soms verdrinkt een slachtoffer zelfs in smeltwater. Een daadkrachtige kameradenredding is dus een must; zie deze redding op de Strahlhorn (let op het nut van een ijsboor aan je gordel). Ieder groepslid moet het juiste reddingsmateriaal hebben en getraind zijn in verschillende reddingstechnieken.

'De snelste en effectiefste methode is de Mannschaftszug', legt de Nederlandse berggids Boris Textor uit. 'Je trekt met zijn allen de persoon uit de spleet.' Mocht dat niet lukken, omdat je bijvoorbeeld maar met zijn tweeën bent, kun je een Seilrolle (touwtakel) bouwen. Tegelijkertijd kan het 'slachtoffer' zichzelf met de prusik-techniek ook langs het touw omhoog takelen. 'Deze vaardigheden moet je echt regelmatig oefenen om het in een noodsituatie te kunnen doen', benadrukt Boris. Een boodschap die gelukkig ook profi-sporters en organisaties regelmatig uitdragen. Check bijvoorbeeld How to crevasse rescue van splitboarder Xavier De Le Rue, Sauvetage crevasse van de Franse gidsenopleiding ENSA, de Safety Academy van Ortovox of deze ski touring-brochure van Petzl.

Driepoot of viervoeter

Mocht het niet lukken om zelfstandig uit de spleet te komen, dan kun je rekenen op reddingsdiensten die tot het uiterste gaan om je te helpen. Bekijk bijvoorbeeld deze reddingsacties op de Schwärze-gletsjer boven Zermatt of op de Vallée Blanche bij Chamonix. Niet zelden worden mensen pas na lange tijd uit hun miserabele positie bevrijd, zoals hier (na 15 uur) op Denali. In de Alpen zal in de meeste gevallen een speciaal ontwikkelde driepoot ingezet worden om in de spleet af te dalen. Dat kan natuurlijk alleen wanneer duidelijk is waar het slachtoffer zich bevindt. Ga daarom niet alleen op pad, behalve als je zoals Jost Kobusch volledig zelfredzaam bent. Niet iedereen kan immers op zoveel geluk vertrouwen als de man die een Spaltensturz op de Feegletsjer enkel overleefde dankzij de hulp van zijn trouwe viervoeter. Hoop heeft sowieso geen plek in risicomanagement. Beter zorg je voor een goede voorbereiding en ga je fit en geoefend op pad. Maar, laten we vooral niet vergeten: ook bergredders vermaken zich in hun vrije tijd graag met gletsjerskiën. Op eigen kracht omhoog vellen, op de top genieten van het uitzicht en daarna met vrienden samen door de majestueuze bergwereld naar beneden suizen... dat is simpelweg subliem!

Wil je meer informatie?

Alles over toerskiën Zo red je iemand uit een gletsjerspleet

Aanbevolen touwtechnieken Het oversteken van randspleten en randkloven

De grillige binnenkant van een spleet.

Aanvullende tips van Menno

Door de klimaatverandering openen zich in de Alpen steeds meer gletsjerspleten, draaien ze van richting en verschuiven zelfs complete spleetzones. Informeer over de actuele gletsjertoestand bij lokale gidsen of berghutten en bestudeer de kaarten ook met satellietbeelden.

• Alle ongelukken gebeuren door een combinatie van zelfoverschatting en tochtonderschatting. Zelfkennis is dus essentieel: heb ik -met dit team- genoeg ervaring, kunde en fitheid voor de voorgenomen route? Plus: wat doe en kan ik in een noodsituatie?
• Draag op de gletsjer altijd een gordel met karabiners, reddingsmateriaal, ijsboren en een touw. Petzl heeft een Crevasse Rescue Kit of zelf het kant-en-klare RAD takelsysteem.
• Kun je een spletenzone niet vermijden: bind je dan in aan touw (met remknopen). (Toer)skiërs en (split)boarders nemen daarbij meer afstand dan alpinisten omdat je remweg langer is.
• Draag op de gletsjer altijd een helm, ook bij het stijgen. Er zijn vele lichtgewicht toerskihelmen op de markt.
• Volg een cursus, bijvoorbeeld bij de NKBV, Edward Bekker of Boris Textor.
• Oefen regelmatig skiën 'aan touw' en het uitvoeren van reddingstechnieken (ook met handschoenen).
• Heb altijd een geladen telefoon paraat (met powerbank) en weet hoe je de reddingsdienst alarmeert. Realiseer je dat je niet overal ontvangst hebt.

Vergeet vooral niet te genieten!