Tekst en beeld: Menno Boermans, 8 januari 2026

"Een, twee en trekken!" Met grote moeite komt de brancard door de diepe sneeuw in beweging. "We moeten opschieten, haar situatie verslechterd snel". Mijn collega's en ik zijn uitgerukt naar een bospad boven Randa in het Mattertal. Dit keer niet per helikopter maar per ambulance -het sneeuwt te hard. Een dorpsbewoner heeft bij een uitglijder tijdens een winterwandeling haar heup geblesseerd. Ze kan niet meer lopen en is, doordat ze lange tijd op de grond lag, nu ook onderkoeld. Met vereende krachten slepen we haar het bos uit, naar de weg. "De verwarming staat vol aan", bemoedig ik de verkleumde vrouw zodra we met zwaailicht en sirene onderweg zijn naar het ziekenhuis in Visp. Ik dien een verwarmd infuus toe en open nog twee extra 'hotpacks', die ik eerst even gebruik om mijn eigen handen te ontdooien. Nu, zo snel mogelijk naar de spoedeisendehulp. Daar wacht onder meer de 'bair hugger', een hete-lucht-deken, waarmee het slachtoffer zich snel weer comfortabel zal voelen.

Wanneer een menselijk lichaam -door straling, geleiding, convectie of verdamping- meer warmte verliest dan het produceert, daalt de kerntemperatuur. Onder 35 graden spreken we van onderkoeling (hypothermie) en zoals de casus bij Randa toont: je hoeft geen ijsklimmer of expeditiealpinist te zijn om in een kritisiche situatie te belanden. Het is daarom essentieel dat iedere recreatief klimmer, skiër of wandelaar weet wat warmtemanagement inhoudt. Het begint met het herkennen van de symptomen. Allereerst gaat het lijf bibberen, rillen en klappertanden. Daarna slaat verwardheid toe en zal het niveau van bewustzijn afnemen, totdat de persoon niet meer aanspreekbaar is. Het lichaam vertraagt alle processen tot uiteindelijk een hartstilstand optreedt. Vroegtijdig en daadkrachtig handelen tegen warmteverlies is dus van levensbelang. Het beschutten tegen de elementen staat daarbij voorop. Wikkel de persoon in een reddingsdeken (of twee) en maak met kleding, slaapzak en een warmtebron (hotpack) een 'thermal burrito'. Zorg voor afstand met de bodem door het plaatsen van bijvoorbeeld rugzakken onder het lichaam. Zoek vooral snel een plek uit de wind. Achter een rots, in een sneeuwhol of in een tent, omringd door een muur van sneeuwblokken. Zeer functioneel is een meerpersoons bivakzak. Onderzoek van Oostenrijkse bergredders toont aan dat binnen 15 minuten de temperatuur met 15 graden kan stijgen wanneer vijf personen gezellig op elkaar kruipen. Dat is ruim voldoende om het, wachtend op beter weer of een reddingsteam, een tijd vol te houden.

In de bergen ligt onderkoeling altijd op de loer.

Helaas is deze basiskennis nog niet bij iedere bergsporter bekend. Regelmatig rukken reddingsdiensten uit voor ongelukken met onderkoelde personen, soms zelfs met dodelijke afloop. Op de Denali in Alaska, één van de koudste bergen ter wereld, zien we als reddingsteam naast hoogteziekte en uitputting, koudeletsel erg vaak. Overvallen door een storm lukt het de betrokkenen niet om zich tegen de elementen te beschermen en warm te blijven. Het gevolg; ze raken onderkoeld of lopen -versterkt door de windchillfactor- bevriezingen op aan gezicht, handen of voeten. Niet zelden is amputatie het enige dat nog rest voor de zwarte ledematen. Vreselijk natuurlijk, maar het kan nog erger. Wanneer een persoon -out in the open- bewusteloos raakt, versneld het koelproces en zal het slachtoffer bezwijken voordat er hulp komt. Twee schrijnende voorbeelden komen bij mij uit Wallis, Zwitserland. Op de Pigne d'Arolla stierven in 2018 zeven personen, sommigen op zichtafstand van de Cabane des Vignettes. En op de Tête Blanche werden in 2024 zes toerskiërs verrast door een storm. Het lukt ze niet om met de materialen die ze bij zich dragen warm te blijven en een beschutte plek te creëeren. Vijf levensloze lichamen worden een dag later gevonden, hulpeloos bij elkaar liggend op de gletsjer. De zesde persoon komt pas in augustus tevoorschijn.

Indien nodig rukken bergredders ook per ambulance uit.

Doortastend optreden kan zeker levens redden, maar het voorkomen van onderkoeling is veel efficiënter. Een lichaam kan namelijk makkelijker warm blijven dan warm worden. Goed temperatuursmanagement begint reeds bij de tochtvoorbereiding. Afhankelijk van je activeit en bestemming pak je verschillende soorten kleding in je rugzak. Dankzij het zogenoemde 'laagjessysteem' kun je dan naar behoefte extra kleren aandoen. Of juist weer uittrekken, om te voorkomen dat je door zweten doorweekt raakt. Een ander essentieel punt is; altijd blijven bewegen. Het verbruik van energie heeft als bijproduct immers warmte. Precies wat het lichaam met rillen ter compensatie van een dalende kerntemperatuur ook beoogt. Dit proces is echter maar beperkt werkzaam. Net als bij een automotor zullen verbranding en warmteproductie ophouden zodra de beschikbare brandstof verbruikt is. Zorg dus voor en tijdens je tocht voor een regelmatige toevoer van energie, bijvoorbeeld met glucoserijke maaltijden of snacks. En dat geldt ook voor hulp aan een slachtoffer, vooral wanneer door letsel bewegen niet meer mogelijk is. Geef het slachtoffer -mits bij bewustzijn- calorierijke drank. Vermijd alcohol; dat bezorgd op de huid misschien een lekker warm gevoel, intern neemt de temperatuur juist af. De beroemde Sint-bernardshonden hadden in hun karakteristieke vaatjes immers ook geen rum of brandy, maar zoete warme thee!

Een goede moraal houdt warm.

Hoewel we als professionele hulpverleners verschillende stadia van hypothermie hanteren om de juiste behandeling te bepalen, is dat voor recreanten niet praktisch. Een kerntemperatuur is immers niet betrouwbaar te meten. Advies is om slagvaardig en pragmatisch te handelen; beperk warmteverlies en bevorder warmteproductie. 'En laat je vooral niet demotiveren', raadt bergredder Thomas Zumtaugwald aan. In 2022 haalde hij in Zermatt na meer dan een uur het lichaam van een verongelukte skiër uit een ijskoude beek. 'De kerntemperatuur was 26 graden, hij zag er dood uit'. Toch overleefde de man het, ondanks een slechte prognose en dankzij de heldendaad van Thomas. De Prix Courage die hem daarvoor werd uitgereikt is welverdiend en tegelijkertijd een aanmoediging voor iedere bergsporter: geef de hoop nooit op!

Op de Tête Blanche overleden zes bergsporters in een storm. Foto VS Kapo.

• Zorg voor het juiste materiaal in je rugzak zodat je in een noodsituatie jezelf en je tochtgenoten kunt redden. Denk daarbij aan een schep (sneeuwhol), meerdere reddingsdekentjes, een bivakzak (of bothybag), hotpacks, zoete (warme) drank en calorierijke snacks. In de bergen is er geen ruimte voor een afslankdieët.

• De Tyrolian Wrap is een handig truukje om een reddingsdeken optimaal in te zetten in de strijd tegen onderkoeling.

• Alleen wie traint zal in een noodgeval het juiste doen. Oefen dus in een gecontroleerde setting het maken van diverse schuilplekken. Voel hoeveel beschutting een kuil brengt, graaf een sneeuwhol, bouw een iglo. Zorg, ter voorkoming van koolmonoxideverstikking, voor goede ventilatie. Zeker als je een brander gebruikt.

• Bekijk de documentaire Todesfalle Haute Route. Uit deze reconstructie van het drama in 2018 zijn heel veel leerzame lessen te trekken.

• Het trainen van het lichaam tegen koude is -in beperkte mate- mogelijk. Volgens thermofysioloog Wouter van Marken Lichtenbelt echter niet door korte blootstelling aan zeer lage temperaturen, maar eerder door een langere periode van gemiddelde kou. Lees zijn uiterst informatieve boek: Van rillen tot zweten.

Energie is key! Foto Dave Weber.